ardeoj kaj vulturoj… 11

dona leca e dona clotilde

11. Fraŭlino Leka kaj Fraŭlino Klotildo

    Dum mia ĉeesto en la lernejo, mi havis du instruistinojn. Kiu venis unue, kiu poste? Mistero. Nebulo ene de mi. Foje ŝajnas ke unue estis Fraŭlino Klotildo, poste Fraŭlino Leka.
Fraŭlino Klotildo estis, por mi, reenkarniĝo de Nia Sinjorino. Ŝi havis grandajn dentojn, estis korpulenta, eble tridek kvin, kvardek jarojn. La okuloj, grandegaj, helbrunaj, kaj helbrunaj ankaŭ la haroj. Ŝi adoradis min.
Ververe, ĉiuj adoltoj kaj la granduloj dorlotadis min. Mi ne scias, ĉu pro la timideco, pro la aĝo, pro la aspekto de magra kaj sendefenda knabo. Aŭ ĉu pro la inteligento, ĉar ĉiuj ripetadis ke mi estas inteligenta. En Manjuasuo mi vizitadis lernejon sed pro la aĝo mi estis malpermesata eniri en la duan klason. Mi jam kapablis legi kaj skribi. Kaj kio pri la kalkulado? Mi kalkuladis ĝis mi ne scias kiom, duope, kvinope, dekope… Ne estis justa la komparo inter mi kaj ili, pli aĝaj kaj neinstruitaj knaboj, mizeruloj kolektitaj en la subteretaĝoj kaj rubaĵejoj de Rio-de-Ĵanejro. Ne estis justa, sed mi ne kulpis.
Mi parkeris oran frazon de tiuj instruoj. La rivero Sankta Francisko naskiĝas en la Monto Kanastra, municipo Gia-Lopes. Tiu frazo neniam helpis min, se ne por ke ili ankoraŭ pli amus kaj admirus min, post la vomado de la ĝusta respondo, en ĉeesto de ravita aŭdantaro.
Pri Fraŭlino Klotildo, mi havas nebulozecan dubon. Kiam oni farbis la instruĉambrojn, super ĉiu pordo estis skribita nomo de sanktulo. Nia instruĉambro nomiĝis Sankta Klotildo. Ĉu la ĉambro ricevis tiun nomon, kiel naiva omaĝo al la instruistino tie laboranta? Mi klare vidas la nomon super la pordo desegnata ene de mi, mi klare vidas la instruistinon, kiu ridetas al mi kaj glatigas miajn harojn. Sed mi tute ne certas ĉu ŝia nomo vere estis Klotildo…
Krom tiu rememoro pri ŝi kiel speco de Nia Sinjorino, mi memoras instruadon pri religio. Ŝi montradis enorman libron,  senkoloraj bildoj kaj iu teksto. La desegnaĵoj estis tiel belaj ke ili aspektis vivantaj figuroj. Ŝi legadis la religian frazon kaj fingremontris la mirindan bildon kiu ilustris la tekston. Kaj ŝi legis:

    Pli bone estu se li ŝnurligus al sia kolo enorman muelŝtonon kaj sin ĵetus en la fundon de la maro, ol fari malbonaĵon al senkulpulo.

    Iu demandis kio estas senkulpulo.
Senkulpulo estas infano pura kiel anĝelo. Senkulpulo estas infano kiel li.
Ĉiuj min rigardis kaj mi sentis tertremadon sub mi, mortanta pro honto, deziranta ke la tremado estu vera por ke mi estu glotita de la truo.
Ne kontenta pri tio, ŝi iris al ĉiu pupitro, por montri la ilustraĵon, ĝis mia fojo. Ŝia ĉeesto estis egala al kortuŝa rideto, tiu dolĉa parfumo de tualetsapo kaj la haŭto pura kiel tiu de la preĝejaj sanktuloj. Kaj ŝi montris al mi la desegnaĵon, pluman, laŭ la stilo de Gustave Doré. Kaj mi vidis du infanetojn, ĉu knaboj aŭ knabinoj?, longaj blondaj haroj, buklaj, du sanktuletojn en greka tuniko. En la centro de la desegnaĵo, sur bordo de abismo, du aŭ tri hororaj viroj, eĉ groteskaj, kun enormaj muelŝtonoj ŝnurligitaj al la kolo kaj, ĉirkaŭe, furioza homamaso, preta por puŝi ilin enen de la akvoj.
Kiel ne senti frostotremon tra la tuta spino?, kiam, jarojn kaj jarojn poste, foliumante libron pri la Uffizi Galerio, mi trovas iun Altdorfer plena je belaj koloroj, kaj vidas sanktulon nomatan Floriano kun la sama muelŝtono ĉe la kolo, jam preta por esti ĵetata enakven. Nun, la konsiderata senkulpulo estas
la viktimo.
Ni revenu al Fraŭlino Klotildo… Ŝi ripetis al mi la klarigon sed mi nenion aŭdadis. Terurigis min la eblo esti unu el tiuj infanoj sed sammaniere mi fieris pro la senkulpeco, tio devas esti ja specialaĵo. Tamen, la penso pri tio, ke la viroj droniĝos kvazaŭ ratoj, mi estante la motivo, plenigis min je hororo. Ie devus estis eraro.
Iufoje, ŝi instruis ke, kiam ni trovos amindumantinon, ni devus konduki ŝin al la preĝejo. Ŝi povus esti la diablo kaj ŝi krevus antaŭporde. Kaj ŝi rakontis ke, iam, junulo estis savita, ekzakte antaŭ la pordo de la templo, kaj eskapis el la krevaĵo forta sulfura odoro.
Fraŭlino Leka estis magreta kaj malbela. Ŝia nomo similas al la portugala vorto “leque”, kiu signifas ventumilon. Pro tio, mi ĉiam atendadis ke ŝi envenu al la instruĉambro portante ventumilon, sed tio neniam okazis. Pri ŝiaj instruoj, mi havas multajn rememorojn.
Mi sidas antaŭ libro, mi studas la vortojn de leciono, kiun tuj tuj mi devos laŭtlegi. Subite, miaj okuloj kolizias kontraŭ konfuzaĵo. Mi ne konas tiun strangan vorton. Mi klopodas por ĝin deĉifri, sensukcese. Mi iras ĝis la fino de la teksto kaj ĉio iĝadas klare, escepte tiu perturbiga vorto. Mi literumas la unuan silabon, KRE, poste venas malfacilaĵo, ITA, kaj “Ĵ”, kaj mi perdiĝis en tiu labirinto. Kre… krei… estis monstraĵo, kiu malfaciligis la deĉifradon. Mi ekafliktiĝis, mi ne kuraĝis demandi, ŝvito malvarmigis min kaj mi sentis min predo de la timo. Mia respondeco malpermesis al mi la eblon erari. Tiu ŝarĝo estis tro peza ĉar en tia okazaĵo mia timideco kompromitus mian firmecon. Post longa rezisto, mi stariĝis, iris al la tablo de Fraŭlino Leka, demandis pri la malfacila vorto. Kreitaĵo. Mi sidiĝis, la mondo ne plu rondiradis ĉirkaŭ mi, mi kontrolis, jes, certe, simplege kaj facilege kaj mi ne kapablis.
Kaj kio pri la kalkulado? La kalkulado estis, por mi, la gloro, kaj por la ceteraj, la malespero. Mi sentis min malhonesta ĉar mi pensis ke mia metodo ne estis la korekta. Ŝi demandadis, iom oble iom, neniu sciadis. Bedaŭrinde, ili ne komprenis ke la instruistino ĉiam komencis de UNU. Kaj mi eltrovis ke, se sesoble unu faras ses kaj sesoble du faras dek du, sufiĉas mense kalkuli kaj daŭrigi la sekvon. Kaj ŝi demandis: sesoble tri? Kaj mi, rapide, enmense: dek tri, dek kvar, dek kvin, dek ses, dek sep, DEK OK! Sesoble kvar? Dek naŭ, dudek, dudek unu, dudek du, dudek tri, DUDEK KVAR! Kaj ni daŭrigadis kaj kiam mi alvenis al SESDEK!, mi senŝarĝiĝis kaj trankvile spiris kaj la instruistino laŭdadis min. Ĉiuj min rigardis, kvazaŭ mi estus neordinara besto, posedanto de iu sorĉa povo.
Mi opinias ke, nur por la kalkulado, ĉiuj protektadis min. Certe, la instruistinoj rakontadis pri miaj heroaĵoj kaj mi montriĝis kiel eta mirindaĵo.
Mi ripetas ke la konkurenco estis maljusta, sed mi ne estis mallojala. Min ĝenis la fakto ke mi mense kalkuladis unuope, mi pensis ke mi devus parkeri ĉion, kiel la ceteroj klopodis por fari.
Mi memoras pri aliaĵoj. Iam, okazis malordo kaj ŝi haltis la instruon. Estis vera tumulto. Ŝi foriris kaj tuj poste revenis kaj trankvile sidis. Ni daŭre ridis kaj konversaciis. Ŝi alvokis min kaj flustris por ke mi kvietiĝu ĉar tuj alvenos la inspektoro. Mi sidiĝis hontoplena, feliĉa, ĉio. La protekto komfortigis min sed estis tre malagrable la escepto ĉirkaŭ mi.
Alifoje, ŝi laŭte admonis lernanton, li reagis kaj ŝi vangobatis lin. Sango elŝprucis el lia nazo, ŝi ektimiĝis kaj ekploris. Doloriga silento regis nin.
Kompatindaj instruistinoj! Enloĝante en kamparo, diplomitaj post probable malbonegaj kursoj, sen ia ajn nocio pri infana psikologio, didaktiko, nenio, esti fronte al bestioj. Bestioj, ne ĉar tio ili volis esti, bestioj pro torturiga hazardo, bestioj igataj bestioj, ne de naskiĝo. Ili agadis bestiece. Nenion oni povus atendi de tiuj nigruletoj batitaj de la vivo, ili, kiuj, de la vivo ricevis nur la nuran vivon, la blovon, la spiradon, la ekziston. Nenion pli, nenion pli…
Nenion plu.
Iam, Fraŭlino Leka petis al la inspektoro permeson por ke mi dormu ĉe ŝi. La okazaĵo iĝis tiel grava, ke mi neniam sukcesis forgesi orajn detalojn de tiu mia inversita odiseado, plena je triumfoj. Ŝi prenis mian manon kaj ni foriris. Ekvesperiĝadis, tuj alvenos krepusko. Ni promenis sur polvokovrita pado. Mi, tremante, kvazaŭ emociiĝita pasero, timeme alkroĉita al la mano de la protektanta feino. La mondo kovriĝis per nekonata signifo, mi nenion komprenadis.
Ni eniris. La patrino de Fraŭlino Leka estis dikulino, bonaspekta, etetaj okuloj, kaj mi opinias ke ŝi portadis ŝalon. Ili banis min en kuvo, tepida akvo, kvazaŭ la manoj de mia patrino flugintus ĝis min. En Manjuasuo la banoj ankaŭ estis en tepida akvo en kuvo kuŝanta sur longa benko.
Mi vespermanĝis. Mi ne kuraĝis paroli. Ekzistas, ene de miaj perditaj rememoroj, varmeta brasika kaĉo, bonguste spicita, kiu flosas sur maro de forgesitaj nebulaĵoj. Certe, estas la brasika kaĉo en la domo de Fraŭlino Leka. Ĝi fortigadis al mi la ekziston, proponante la impreson pri io, kio valoras la penon; devas ja esti io, kio valoras la penon. Ne, ne, mi ne pensis tion, kompreneble, sed la impreso, hodiaŭ, povus esti tiele tradukata. La du virinoj konversaciis kaj rigardadis min la tutan tempon, ridetante. Tiu maljunulino poreterne loĝas ene de mia kapo. Ne pro la zorgoj, ne pro la manĝo aŭ la plaĉa lito, kien ili metis min, plena je lankovriloj. Estis pro la maniero min rigardadi. Ŝajnis ke mi estis antaŭ du okuloj el akvo, du eternecoj, du glavoj plenigante min je komforto sed provokante, samtempe, imensan volon plori.
Ŝi sidadis, eble sur balancoseĝo, eble kroĉetante, mi ne scias. Se Fraŭlino Klotildo estis ia Nia Sinjorino surtere, tiu virino estis plie, iu diaĵo pli antikva kaj protektanta.
La nokto pezis sur miaj okuloj kaj mia timema korpo ĝuis la plezuregon de littuko kaj molaj kovriloj, kvazaŭ felaro de la plej dolĉaj hejmbestetoj. Dummatene, mi trinkis kafon kun biskvitoj. Denove tiu mirinda sensaco pri tio, ke mi vivadis.
Sokrato parolas pri pano, seka kaj malmola, kiun li manĝis dum la Milito de Peloponezo, kaj kiun li taksis kiel la plej bongusta pano en la tuta mondo, pro sia granda malsato. Kie?, diable!, mi tion legis! Lia pano ne valoris la duonon de mia brasika kaĉo aŭ tiu kafo kun biskvitoj. Ne, ne valoris.
Li ne estis nur sep-ok jaraĝa, iomete pli, iomete malpli.

daŭrigo en la venonta dimanĉo.

herons and scavengers… 11

dona leca e dona clotilde

11. Ms. Leca and Ms. Clotilde

Translated by Angela Telles-Vaz

During my stay at that Orphanage, I had two teachers. Which one came before and which one came later? Mistery. Mist within me. Sometimes I think that the first one was Ms. Clotilde and then Ms. Leca.
Ms. Clotilde was for me the embodiment of Our Lady. She had huge teeth, was corpulent, perhaps thirty-five, forty years old. Very large eyes, light brown, and also light brown hair. She loved me.
As a matter of fact, both adults and older students spoiled me. I don’t know if because of my shyness, my age and my fragile looks of a helpless skinny boy. Or because of the intelligence that they all thought I had. I had attended a school in Manhuaçu, but age did not allow me to attend second grade. I was already able to read and write. Could count until I do not know how much, from every twos, every fives, every tens… And there was the multiplication table! It was unfair to compare me with the others, huge and ignorant boys, who were collected from the basement of slums and from the dumpsters of Rio de Janeiro. It was unfair, but it wasn’t my fault.
I had memorized a golden sentence in those classes. The San Francisco River originates at the Canastra Range, municipality of Guia-Lopes. I never used it for anything, except, to be more loved and admired, when I threw up the right answer to everybody’s amazement.
About Ms. Clotilde, I have a cloudy doubt. When the classrooms were painted, the name of a saint was written on the top of each portal. On our classroom was Saint Clotilde. Was the classroom named in a rustic homage after the teacher who taught there? I clearly see the name on the door I have drawn in my mind, I clearly see the teacher that smiles at me and runs her hand through my hair. But I’m not so sure if her real name was Clotilde.
Besides remembering she was a kind of Our Lady there, I remember a religion class. She showed us an enormous book, with black and white pictures and a text. They were drawings so beautiful that looked like living figures. She would read a sacred sentence and point her finger to the miraculous picture that illustrated the fact. Then she would read:

    It would be better for you if a great millstone were fastened around your neck and you were drowned in the depth of the sea.

    Someone asked the meaning of innocent.
Innocent is a child as pure as an angel. Innocent is a child like him.
Everybody looked at me and I felt the earth shaking under me, shameful, wishing that the quake was true and I would be swallowed by its hole.
Not happy, she went from desk to desk showing the picture until it was my turn. Her presence was like a huge smile, that sweet scent of soap and clean skin as the images at the church. She showed me the drawings, pen and ink drawing in Gustave Dore’s style. And I saw two little children, boy or girl?, long, curly blond hair, two little saints dressed in a Greek tunic. In the foreground, at the edge of a cliff, two or three horrible men rather grotesque, with massive millstones tied around their necks and an angry crowd around them, ready to throw them into the waters.
How not to fill a chill across the whole spine?, when, years later, flipping through a book about the Uffizi Gallery I met Altdorfer, full of beautiful colors, where a saint named Floriano has the same millstone on his neck and is about to be thrown in the waters. Here the victim is presumed innocent.
Let me go back to Ms. Clotilde… She repeated the explanation to me but I heard nothing. It terrified me the possibility to be one of those children but at the same time, I was proud for being called innocent for it must be something very special. The idea that those men would die like rats, for my sake, filled me with horror. Something should be wrong.
Once she explained that when we got a girlfriend we should take her to church.
She could be the devil and explode at the door. She told us a story of a young man that was saved just at the door of the temple and the explosion spread a strong smell of sulfur.
Ms. Leca was skinny and ugly. I was always hoping that she would enter the classroom with a fan (her name in Portuguese is similar to the word “leque”, wich means fan). There was never a fan. I have a lot to remember from her classes.
I’m sitting down with a book in front of me, studying the words to be read shortly in class. Suddenly my eyes run into something confusing. I didn’t know that strange word. I tried to decipher it but it was useless. I read to the end of the text and everything is clear except that disturbing word child, “criança”. I first spell the syllable, CRI, cri, after there was an “a”, so it’s cria, and then “n”, no vowel, but followed by a damn “ç” cedilla. Cri… cri… no, no, it was a monstrosity that refused to make itself known to me. I began to feel anxious, afraid to ask anything, the sweat cooled me and I was taken by fear. I had the responsibility of not doing wrong. It was hard to carry that load because in a situation like that my shyness would affect my whole safety. With a great effort I got up and went towards Ms. Leca and asked her what word was that. “Criança” . I sat down, the world stopped spinning around me, I checked, yes, of course, so simple and easy and I failed.
What about the multiplication table? The multiplication table was glory for me and despair for all the others. The worse is that I felt dishonest because I thought that what I did was not the right thing to do. She would ask, this times that is how much, nobody knew. For the evil of their sins they didn’t find out that the teacher started from number ONE. I found out that if six times one equals six and six times two equals twelve, it would be enough to continue to count every six without making mistakes. And she asked: six times three? Quickly I thought: thirteen, fourteen, fifteen, sixteen, seventeen… EIGHTEEN! Six times four? Nineteen, twenty, twenty-one, twenty-two, twenty-three, TWENTY-FOUR! And so we were going up every sixes and when we got to SIXTY! I would breath released and the teacher complimented me. Everyone would look at me as if I were a different animal, carrying some sort of a magic gift.
I think that they all protected me for the sake of the multiplication table. Certainly the teachers kept telling my achievements and I looked like a little marvel.
Again, it was a very unfair competition, but I was not unfair. I worried very much thinking that I should not count from so and so but just memorize the answers, like everyone tried to do.
I remember more. Once, everyone made a mess and she stopped the class. It was like a merry go round. She left the room and soon returned, sitting still. We continued talking and laughing and she called me. She quickly whispered to me to be quiet because the inspector would arrive shortly afterwards. I felt ashamed and happy all together. Even though protection brought me comfort I felt the exception created around me was kind of unpleasant.
One other time, she yelled at an older boy, he replied and she slapped him and blood ran out of his nose. She panicked and started to cry. A painful silence overcame us all.
Poor teachers! Living in the country probably having had very poor studies, without the slightest notion of child psychology, didactics, anything, placed facing those beasts. Beasts with no knowledge of their own will, beasts by a torturing chance, beasts made beasts but not born wild beasts. They acted like beasts. Nothing could be expected from those little black boys beaten by life for from life they only received their own life, the sigh, the breath, the being. Nothing more, nothing more…
Nothing more…
Ms. Leca once asked the supervisor to let me sleep in her house. It was a most important event that I could never forget the golden details of this inverted odyssey of mine, full of triumphs. She gave me her hand and we left. It was late, the twilight would come soon. We went through a dusty road. I was trembling like a deeply impressed sparrow, gripping with fear the hand of the fairy godmother. The world was covered by an unknown significance, I understood nothing.
We went in. Ms. Leca’s mother was a fat lady, good-natured, with very small eyes and I have a vague idea that she wore a shawl. They bathed me in a metal basin filled with warm water as if the hands of my mother had flown to where I was. In Manhuaçu, the baths were also with warm water, in a metal basin kept well balanced on top of a long bench.
I had dinner. I had no courage to say anything. I find in my lost memories, one hot collard green porridge, well seasoned, which floats lost in a forgotten sea of mist. It must have been the collard greens porridge of Ms. Leca’s home. The porridge went down my throat and gave me existential strength, and left in me the feeling that there was something, there should be something worth of. No, obviously, I didn’t think about that, but that feeling would be translated today as something more or less similar. They kept talking and looking and smiling at me the whole time. That old woman never left my mind. Not because of the care, the food or the cozy bed full of blankets where they placed me. It was because of the way she looked at me. It felt like two watery eyes, two eternities, two swords that filled me with protection and at the same time gave me an immense desire to cry.
She sat for the whole time, maybe in a rocking chair, maybe crocheting, I don’t know. If Ms. Clotilde was Our Lady here on earth, that woman was much more, some more ancient and protective deity.
My eyes were heavy at night and my scared body enjoyed the fullness of a sheet and soft blankets like the fur of tamed animals. In the morning, I had coffee with cookies. I felt again that wonderful feeling of being alive.
Socrates spoke of a piece of bread, dry and hard, that he ate during the Peloponnesian war that he found the most delicious in the world such was his hunger. Where? devil! I did read this. His bread wasn’t worth half of my collard greens porridge or that coffee with cookies. No, it wasn’t worth it, no.
He wasn’t only seven-eight years old, a little more, a little less.

to be continued on next sunday.

garças e abutres… 11

dona leca e dona clotilde

11. Dona Leca e Dona Clotilde

    Tive, no decorrer de minha estada naquele Colégio, duas professoras. Qual veio antes e qual veio depois? Mistério. Neblina dentro de mim. Às vezes me parece que primeiro foi dona Clotilde, depois, Dona Leca.
Dona Clotilde era, para mim, uma encarnação de Nossa Senhora. Tinha os dentes enormes, era corpulenta, talvez uns trinta e cinco, quarenta anos. Os olhos muito grandes, castanhos claros, e cabelos também castanhos claros. Ela me adorava.
Aliás, todos os adultos e os alunos maiores me mimavam. Não sei se por minha timidez, minha idade, minha aparência frágil de menino magro e indefeso. Ou se pela inteligência que eles diziam que eu tinha. Eu freqüentara uma escola em Manhuaçu, mas a idade não me permitira seguir no segundo ano. Já lia e escrevia. Contava até não sei quanto, de dois em dois, de cinco em cinco, de dez em dez… E havia a tabuada! Era injusto me comparar com os outros, meninos enormes e ignorantes, favelados coletados nos porões e nas lixeiras do Rio de Janeiro. Era injusto, mas eu não tinha culpa.
Eu decorara uma frase de ouro dessas aulas. O Rio São Francisco nasce na Serra da Canastra, município de Guia-Lopes. Nunca me serviu para nada, a não ser para ser mais amado e admirado, quando eu vomitava a resposta correta, para espanto de todos.
Sobre dona Clotilde, tenho uma dúvida nebulosa. Quando as salas foram pintadas, escreveram sobre o portal de cada uma, o nome de um santo. A nossa sala era Santa Clotilde. A sala teria sido assim chamada numa homenagem rústica à professora que ensinava ali? Eu vejo nítido o nome sobre a porta que se desenha dentro de mim, vejo nítida a professora que me sorri e passa a mão nos meus cabelos. Mas não tenho certeza de que ela se chamasse realmente Clotilde.
Além da lembrança de que ela era uma espécie de Nossa Senhora ali, lembro de uma lição de religião. Ela mostrava um livro enorme, com figuras em preto e branco e um texto. Eram desenhos tão belos que pareciam figuras vivas. Ela lia uma frase sagrada e apontava com o dedo a prodigiosa imagem que ilustrava a situação. Então, ela leu:

   Melhor seria que amarrasse enorme pedra no pescoço e se atirasse no fundo do mar, do que maltratar um inocente.

Alguém perguntou o que é inocente.
Inocente é uma criança pura como um anjo. Inocente é uma criança como ele.
Todos me olharam e eu senti a terra estremecer debaixo de mim, morto de vergonha, desejando que fosse de verdade o tremor e que eu fosse tragado pelo buraco.
Não contente, ela foi de carteira em carteira, mostrando o desenho, até que chegou a minha vez. A presença dela era como um sorriso enorme, aquele perfume doce de sabonete e a pele limpa como a das imagens da igreja. Me mostrou o desenho, bico de pena no estilo de Gustave Doré. E eu vi, duas criancinhas, menino ou menina?, cabelos louros e crescidos, encaracolados, dois santinhos de túnica grega. À frente do desenho, à beira de um precipício, dois ou três homens horríveis, grotescos até, com enormes pedras de moinho amarradas ao pescoço e uma multidão furiosa em torno deles, disposta a arremessá-los para dentro das águas.
Como não sentir um arrepio por toda a espinha?, quando, anos e anos depois, folheando um livro sobre a Galeria Uffizi, encontro um Altdorfer cheio de belas cores, onde um santo chamado Floriano tem ao pescoço a mesma pedra de moinho e está prestes a ser arremessado às águas. Aqui, a vítima é o suposto inocente.
Voltando à dona Clotilde… Ela repetiu a explicação para mim, mas eu nada ouvia. Me apavorava a possibilidade de ser uma daquelas crianças, ao mesmo tempo que me orgulhava por ser inocente, devia ser coisa muito especial. A idéia de que aqueles homens morreriam afogados como ratos, por minha causa, me enchia de horror. Alguma coisa devia estar errada.
Certa vez ela explicou que, quando arranjássemos namorada, devíamos levá-la à igreja. Ela podia ser o diabo e estouraria na porta. Contou um caso em que o jovem foi salvo, exatamente na porta do templo, tendo escapulido do estouro um cheiro forte de enxofre.
Dona Leca era magrinha e feia. Estava sempre à espera de que ela entrasse na sala de aula com um leque na mão. O leque nunca apareceu. De suas aulas, tenho muito a recordar.
Estou sentado diante do livro, estudando as palavras da lição que seria lida dentro em pouco. De repente meus olhos esbarram em algo confuso. Eu não conhecia aquela estranha palavra. Tento decifrá-la, mas é inútil. Vou até o fim do texto e tudo vai se esclarecendo, com exceção daquela palavra perturbadora. Soletro a primeira sílaba, CRI, cri, depois vinha um “a”, então é cria, e a seguir aparecia um “n”, sem vogal, mas seguido de um maldito “c” cedilha. Cri… cri… não, não, era um mostrengo que se recusava a dar-se por conhecido. Comecei a ficar aflito, sem coragem para perguntar nada, o suor me esfriava e eu me sentia dominado pelo medo. Tinha a responsabilidade de não errar. Era difícil carregar aquela carga, por que, numa situação como aquela, minha timidez abalaria toda a minha segurança. A muito custo me levantei, fui até dona Leca e perguntei que palavra era aquela. Criança. Sentei-me, o mundo parou de girar em torno de mim, conferi, sim, com certeza, tão simples e tão fácil, e eu fui errar.
E a tabuada? A tabuada era, para mim, a glória, e, para todo o resto, o desespero. O pior é que eu me achava desonesto, por que sentia que, o que eu fazia, não devia ser o correto. Ela perguntava, tanto vezes tanto, ninguém acertava. Para mal de seus pecados eles não descobriram que a professora sempre começava do UM. E eu descobri que, se seis vezes um é igual a seis e seis vezes dois é igual a doze, bastava continuar contando de seis em seis, sem errar. E ela perguntava: seis vezes três? Eu, rápido, em pensamento: treze, quatorze, quinze, dezesseis, dezessete… DEZOITO! Seis vezes quatro? Dezenove, vinte, vinte e um, vinte e dois, vinte e três, VINTE E QUATRO! E assim íamos subindo, de seis em seis, e quando chegava o SESSENTA! eu respirava cheio de alívio e a professora me elogiava. Todos me olhavam como se eu fosse um bicho diferente, portador de algum dom mágico.
Acho que era por causa da tabuada que todos me protegiam. Na certa, as professoras contavam minhas façanhas e eu surgia como um pequeno prodígio.
Repito que era uma concorrência muito injusta, mas eu não era desleal. Eu muito me preocupava em pensar que não devia contar de tanto em tanto e sim decorar as respostas, como todos tentavam fazer.
Lembro de mais. Certa vez, todos fizeram bagunça e ela parou a aula. Estava um deus-nos-acuda. Ela saiu da sala e já voltou, sentando-se tranqüila. Nós continuamos conversando e rindo e ela me chamou. Cochichou rápido para que eu ficasse quieto, por que o inspetor chegaria daí a pouco. Eu me sentei envergonhado, feliz, tudo junto. Do mesmo modo como me reconfortava a proteção, sentia que era desagradável a situação de exceção criada em torno de mim.
De outra feita, ela gritou com um menino dos maiores, ele reagiu, ela esbofeteou-o e começou a sair sangue do nariz dele. Ela se apavorou e começou a chorar. Um silêncio doído nos dominou.
Pobres professoras! Residentes na roça, com um possivelmente péssimo curso, sem a mínima noção de psicologia infantil, de didática, de nada, serem colocadas diante daquelas feras. Feras à revelia de suas próprias vontades, feras por um acaso torturante, feras feitas feras e não nascidas feras. Agiam como feras. Nada se podia esperar daqueles negrinhos surrados pela vida, que, da vida, só receberam a própria vida, o sopro, o respirar, o existir. Nada mais, nada mais.
Nada mais.
Uma vez Dona Leca pediu ao inspetor que me deixasse dormir na casa dela. Foi um acontecimento tão importante que nunca consegui esquecer detalhes dourados dessa minha odisséia invertida, carregada de triunfos. Ela me deu a mão e saímos. Era tarde, daí a pouco viria o crepúsculo. Passeamos num caminho empoeirado. Eu, trêmulo com um pardal comovido, agarrado com medo à mão da fada madrinha. O mundo se cobria de um significado desconhecido, eu nada entendia.
Entramos. A mãe de Dona Leca era uma senhora gorda, bonachã, de olhos muito miúdos e tenho a impressão de que usava um xale. Elas me lavaram numa bacia, água morna, era como se as mãos de minha mãe tivessem voado até onde eu estava. Em Manhuaçu, os banhos também eram de água morna, numa bacia equilibrada sobre um banco comprido.
Jantei. Eu não tinha coragem para falar nada. Existe, nas minhas perdidas recordações, um mingau de couve quentinho, bem temperado, que flutua perdido num mar de névoas esquecidas. Deve ter sido o mingau de couve da casa da Dona Leca. Aquilo descia e me dava forças existenciais, me dava a impressão de que havia alguma coisa, deveria haver alguma coisa, que valia a pena. Não, eu não pensava isto, evidente, mas a impressão hoje traduziria algo mais ou menos semelhante. Elas ficaram conversando e me olhavam todo o tempo e me sorriam. Aquela velha mulher nunca me saiu da cabeça. Não era pelos cuidados, não era pela comida ou pela cama macia onde me tinham colocado, cheio de cobertores. Era o seu modo de me olhar. Pareciam dois olhos de água, duas eternidades, duas espadas que me enchiam de segurança, mas me davam, ao mesmo tempo, uma imensa vontade de chorar.
Ela ficava sentada, talvez numa cadeira de balanço, talvez fazendo crochê, não sei. Se Dona Clotilde era uma Nossa Senhora na terra, aquela mulher era muito mais, alguma divindade mais antiga e protetora.
A noite pesou nos meus olhos e meu corpo medroso gozou da plenitude de um lençol e cobertores macios como o pelo dos animais mais mansos. De manhã, tomei café com biscoitos. Novamente aquela maravilhosa sensação de que eu vivia.
Sócrates fala de um pão, seco e duro, que ele comeu, durante a guerra do Peloponeso, e que achou o mais delicioso do mundo, tamanha era a sua fome. Onde? diabos! eu li isto. O pão dele não valia metade do meu mingau de couve ou daquele café com biscoitos. Não valia, não.
Ele não tinha apenas sete-oito anos, pouco mais, pouco menos.

continua no próximo domingo.